Battery used Battery charging

Boerderij op Menskracht

In dit nieuwe toekomstscenario voor de Human Power Plant - een samenwerking tussen Low-tech Magazine en kunstenaar Melle Smets - richten we de aandacht op de voedselproductie. Wat gaan we eten als de olie op is?

Afbeelding: Boederij op menskracht. Tekening: Melle Smets

Het is 2050 en de Nederlandse landbouw is volledig klimaatneutraal. De mechanisering is teruggedraaid, er werken weer meer mensen op het veld, boederijen zijn opnieuw kleiner geworden. Technologische innovatie heeft er voor gezorgd dat het werk op de boerderij een stuk comfortabeler, ergonomischer, veiliger en efficiënter kan.

Steeds minder boeren

Gedurende het grootste deel van de geschiedenis draaide de landbouw grotendeels op menskracht. Vanaf de neolitische revolutie (ongeveer 10.000 jaar geleden) tot aan het begin van de Industriële Revolutie werkte meer dan 75% van de globale beroepsbevolking in de landbouw. Sinds de negentiende eeuw werd dat aandeel steeds kleiner. Het daalde tot 51% in 1970 en tot 27% in 2020, toen wereldwijd ongeveer 1 miljard mensen op het land werkte. 12

Er waren echter grote regionale verschillen. In 2018 was slechts 5,9% van de Europese beroepsbevolking en 1,7% van de Noord-Amerikaanse beroepsbevolking werkzaam in de landbouw, terwijl dat aandeel in minder geïndustrialiseerde landen veel hoger lag: bijna 26% in Azië en meer dan 53% in Afrika. Ook binnen Europa waren er grote verschillen. Nederland was in 2020 wereldwijd koploper op het vlak van mechanisering, met slechts 1,2% van de beroepsbevolking werkzaam in de landbouw – minder dan 125.000 mensen op een totaal van ongeveer 10 miljoen.

Steeds meer machines en fossiele brandstoffen

Een belangrijke reden voor het dalende aandeel landbouwers in de beroepsbevolking was mechanisering. 234 Taken die eeuwenlang manueel of met lastdieren werden uitgevoerd, werden in de moderne tijd steeds vaker afgehandeld met behulp van machines en fossiele brandstoffen.

Zo daalde het aandeel menselijke arbeid in de landbouw globaal met 9,5% tussen 1971 en 2017, terwijl het gebruik van fossiele brandstoffen toenam met 38%. In Nederland was de opmars van fossiele brandstoffen in de voedselproductie nog opmerkelijker: het energieverbruik steeg met 400% tussen 1950 en 2020.

De mechanisering in de landbouw ging samen met een trend naar steeds grotere boerderijen. Het gebruik van machines kostte veel startkapitaal, waardoor boeren steeds afhankelijker werden van banken en gedwongen werden om steeds grootschaliger te produceren – voor een karig inkomen.

Afbeelding: De boeren zijn boos. Foto: Melle Smets.
Afbeelding: De boeren zijn boos. Foto: Melle Smets.
Bekijk origineel beeld Bekijk gecompresseerd beeld

Begin jaren 2020 werd duidelijk dat deze evoluties enorme maatschappelijke kosten veroorzaakten. Een grootschalige, op fossiele brandstoffen draaiende landbouw was niet compatibel met het terugdringen van emissies om de klimaatverandering tegen te gaan.

Bovendien had de Nederlandse voedselproductie een nadelige invloed op het milieu en de gezondheid door vervuiling met stikstof en toxische chemicaliën, afkomstig van chemische gewasbescherming. Bodemerosie en afnemende biodiversiteit bedreigden het voortbestaan van de landbouw op langere termijn. Tot overmaat van ramp kon Nederland ondanks alle technologie niet in de eigen voedselproductie voorzien. Het grootste deel van de Nederlandse landbouwopbrengst (75%) was bestemd voor uitvoer, en tegelijk werd heel veel voedsel ingevoerd.

Stijging arbeidsproductiviteit is wassen neus

Het was niet eenvoudig om de Nederlandse landbouw een andere richting uit te sturen. Lange tijd leefde het idee dat er zonder grootschalige technologie niet voldoende voedsel kon worden geteeld. Door de inzet van fossiele brandstoffen en machines kon er in 2020 ongeveer 17% meer voedsel op een hectare worden geteeld dan in 1950. De arbeidsproductiviteit – het aantal hectare dat 1 persoon kan bewerken – nam zelfs toe met 73%.

Gaandeweg groeide echter het inzicht dat de technologie en de schaalvergroting die hiervoor verantwoordelijk waren, ook indirecte arbeid en landgebruik met zich meebrachten, vaak buiten de Nederlandse grenzen. [4] Het gaat dan om het verbouwen van veevoer, het ontginnen van materialen, het produceren van landbouwmachines, kunstmest, bestrijdingsmiddelen, antibiotica, enzovoort.

Afbeelding: Boerderij op menskracht, tentoongesteld op “Kunst van hier tot ginder”. Foto: Melle Smets.
Afbeelding: Boerderij op menskracht, tentoongesteld op “Kunst van hier tot ginder”. Foto: Melle Smets.
Bekijk origineel beeld Bekijk gecompresseerd beeld

Toen deze indirecte input mee in rekening werd gebracht, bleek dat de arbeidsproductiviteit en de opbrengst per hectare nauwelijks waren toegenomen. Het enige voordeel van de grootschalige mechanisering was dat er minder Nederlanders op het veld werkten. Het was tijd voor een fundamentele omslag in het landbouwbeleid. Die kwam er uiteindelijk in 2027, toen boerenprotesten in Den Haag uitmondden in grootschalige vernielingen en de aanval op de toenmalige minister van Landbouw.

Minder machines, meer menskracht

In het nieuwe landbouwbeleid werden de belangrijkste trends van de afgelopen decennia omgedraaid. Er werd opnieuw meer menskracht (en dierkracht) ingezet, en minder machines. Boerderijen werden weer kleiner, en Nederland begon in de eerste plaats voor eigen consumptie voedsel te telen. De ommekeer in het landbouwbeleid was echter geen terugkeer naar het verleden. Er werden veel nieuwe machines en gereedschappen ontwikkeld. Innovatie was niet langer exclusief gericht op het verminderen van de arbeidskrachten. De nadruk van de technologische ontwikkeling lag nu op het aangenamer, efficiënter, ergonomischer, gezonder en veiliger inzetten van menskracht. 4

Voor de komst van de mechanisering was werken in de landbouw flink zwoegen. 5 Veel manuele handelingen waren niet ergonomisch en maakten dat mensen al op relatief jonge leeftijd met veel lichamelijke problemen kampten. Bijvoorbeeld manueel onkruid wieden of graan oogsten met een sikkel impliceert dat de landbouwer zowat de hele dag in een gebogen positie staat, vaak met zware rugklachten als gevolg.

Dankzij het gebruik van lichte voertuigen met ligbedden, voortbewogen door een zonnepaneel en een elektrische motor, kon onkruid worden gewied zonder rugklachten. Graan oogsten met een zeis in plaats van een sikkel had een vergelijkbaar effect. 6 In 2030 werden 10.000 Nederlanders opgeleid in het kundig hanteren van de zeis, die enige vaardigheid vereist. Gaandeweg werden ook steeds meer ossen en werkpaarden ingezet.

Afbeelding: Boerderij op menskracht, detail. Tekening: Melle Smets.
Afbeelding: Boerderij op menskracht, detail. Tekening: Melle Smets.
Bekijk origineel beeld Bekijk gecompresseerd beeld

Een belangrijke ontdekking tijdens deze periode was dat grootschalige landbouwmachines helemaal niet zo energie-efficiënt waren als gedacht als ook de input van energie in rekening wordt gebracht. Zo leverde een vergelijking tussen vijftien historische en moderne technieken voor het oogsten van graan de conclusie op dat slim ontwikkelde manuele oplossingen vijf keer energie-efficiënter zijn dan ouderwetse manuele technieken. 6 Grootschalige, op fossiele brandstoffen draaiende machines bleken slechts 1,75 keer efficiënter te zijn. Vooral op pedaalkracht werkende machines voor het bewerken van landbouwgewassen kunnen veel menskracht besparen, omdat ze de menselijke energieproductie met een factor drie tot vier verhogen.

Ten gevolge van deze ontwikkelingen blijft de toename van het aantal werkkrachten in de Nederlandse landbouw in 2050 beperkt tot zo’n anderhalf miljoen mensen – ongeveer 15% van de beroepsbevolking. De grotere nood aan arbeidskrachten tijdens het oogstseizoen wordt opgelost door tijdelijk een groter deel van de bevolking in te schakelen, die in de late zomer een aantal weken of maanden op het land kamperen.

Vooral de beruchte oogstfeesten die daarbij horen, maken dat er tot nog toe geen enkel probleem is om voldoende tijdelijk arbeidskrachten te vinden. Veel groenten en fruit worden geteeld in moestuinen, waar zowat elke Nederlander zonder morren wel een aantal uur per week spendeert. Vooral de sociale contacten worden geapprecieerd – eenzaamheid is niet langer een probleem in ons land.

Minder vlees, meer peulvruchten

De landbouw verduurzamen impliceerde ook een ander dieet. De veestapel is grotendeels geliquideerd en het aandeel van vlees in het dieet is met 80% verminderd. De varkens en koeien die zijn overgebleven, eten (respectievelijk) voedselafval en gras, en niet langer graan of soja. De vleesproductie verder terugdringen blijkt ongewenst omdat varkens en koeien goede mest leveren. 7 Wel zijn de meeste koeien nu ossen – gecastreerde stieren – omdat die niet alleen mest en vlees leveren maar ook als lastdier worden ingezet. Nu er steeds meer werkpaarden worden gefokt – een vaardigheid die in 2020 nagenoeg verdwenen was – is het aantal melkkoeien nog verder gedaald. Kaas en boter zijn dus niet langer typische Nederlandse producten. 5

Als basisvoedsel wordt ingezet op de productie van aardappelen, noten, groenten en peulvruchten. Peulvruchten zijn bijzonder rijk aan proteïnen en vormden gedurende het grootste deel van de geschiedenis het basisvoedsel in de landbouw. Ze zijn erg voedzaam, makkelijk te kweken, hebben geen bemesting nodig, verbeteren de vruchtbaarheid van de grond, en bevorderen de natuurlijke biodiversiteit. 8 Het is pas sinds de vorming van grote staten dat graan de rol van peulvruchten overnam. 9

Afbeelding: Boerderij op menskracht, detail. Tekening: Melle Smets.
Afbeelding: Boerderij op menskracht, detail. Tekening: Melle Smets.
Bekijk origineel beeld Bekijk gecompresseerd beeld

Het nieuwe landbouwbeleid in Nederland zet met name in op de productie van tempeh, een gefermenteerd product dat oorspronkelijk uit Indonesië komt. Verse tempeh heeft een smeuïge vleessmaak en kan uit de meeste peulvruchten worden gemaakt. Het bereidingsproces kost weinig energie – de lagetemperatuurwarmte wordt deels geleverd door warmte uit mesthopen.

De verwarmde kassenteelt is volledige verdwenen. De meeste groenten en fruit worden nu in moestuinen geproduceerd. Het was al lang bekend dat de productiviteit van moestuinen hoger is dan die van de landbouw, omdat er meer aandacht aan de gewassen wordt besteed. 1011 Bovendien worden er nu veel meer variëteiten geteeld, zodat het voedselaanbod een stuk diverser is geworden. Groenten- en fruitsoorten moeten niet langer geschikt zijn om een mechanische behandeling en transport te ondergaan. Met de schaalverkleining en de verandering in het dieet verdween ook de nood aan een koudeketen voor de bewaring van voedsel. Seizoensgebonden groenten worden vers geplukt of op het land zelf bewaard, en het resterende vee wandelt via veedreven zelf naar de markt.

Minder stad, meer platteland

Het nieuwe landbouwsysteem en de transitie naar een duurzame samenleving op menskracht heeft Nederland ingrijpend veranderd. Alle grote steden hebben inwoners verloren en hier en daar beginnen stadsdelen te verkommeren tot ruïnes. Het is slecht boeren en tuinieren op de vervuilde gronden van de Randstad en daarbij is een deel economische activiteit uit de steden verdwenen. Veel mensen zijn weer naar het platteland verhuisd. De dorpen zijn weer groter geworden en de Nederlandse bevolking leeft meer verspreid dan voorheen. Dat maakt ook autonome energieproductie een stuk eenvoudiger.

Afbeelding: Kaart van Nederland in 2050.
Afbeelding: Kaart van Nederland in 2050.
Bekijk origineel beeld Bekijk gecompresseerd beeld

Anno 2050 zijn de natuurreservaten in Nederland volledig verdwenen. Die dateren uit een tijd toen de mens het idee had boven de natuur te staan. Sinds de verduurzaming van de landbouw is het besef gegroeid dat mens en natuur niet langer van elkaar gescheiden moeten worden. Menselijke ingrepen hebben de natuurlijke biodiversiteit zelfs bevorderd. Zo heeft het aanleggen van hakhoutplantages tot een explosie van vlindersoorten geleid. De kweek van peulvruchten betekende een boost voor de bijenpopulaties. Met het afbouwen van de veestapel en het stopzetten van chemische gewasbestrijding zijn ook de waterlopen weer zuiver geworden.

Dit scenario werd bedacht voor kunstfietsroute Kunst van hier tot ginder, 10 tot 11 juni 2023. Lokatie Windmolen, Bokkelerweg, Wesepe.

  • Human Power Plant: Scenario 4 de boerderij op menskracht
  • Tekst: Kris De Decker
  • Tekening: Melle Smets
  • Ontwerp kaart: Arvand Pourabbasi, Golnar Abassi

Tentoongesteld op Kunst van Hier tot Ginder.

Mogelijk gemaakt door Kunstenlab

Meer toekomstscenario’s op de website Human Power Plant.

Reacties

Als je op dit artikel wil reageren, stuur dan een mailtje naar solar (at) lowtechmagazine (dot) com. Je gegevens worden niet voor andere doeleinden gebruikt. Blijf je liever anoniem, sluit dan je bericht af met een pseudoniem.

Reacties
Klaas Koornstra

Mooie presentatie en veel lijkt me uiterst realistisch. Maar ik mis de voedselbossen! Is het jullie ontgaan dat deze booming zijn? Hartelijke groet, Klaas Koornstra

J. Peter Hoefnagels

Wat een heerlijk artikel, het lezen won aan waarde door de de toekomst als point of view te nemen.

Maarten

Beste,

Dat er in 2050 geen natuurreservaten meer nodig zijn betwijfel ik ten zeerste. Dit standpunt getuigt van de naïeve veronderstelling dat, wanneer een samenleving zijn ecologische voetafdruk meer onder controle heeft, de grens tussen natuur en cultuur dan ook kan verdwijnen. Maar dat is niet zo. Er zal, tenzij de bevolking om 1 of andere reden gedecimeerd wordt, en laten we daar nu even niet van uit gaan, de noodzaak blijven bestaan om stukken natuur volledig zonder menselijke activiteit te laten bestaan, natuurbeheer buiten beschouwing gelaten. En dat voor een zo groot mogelijke diversiteit in planten en dieren. Natuurgebieden zullen zelfs in de toekomst meer aaneengesloten moeten zijn.
Waar we nu nog afzonderlijke natuurgebieden als eilanden kennen, te midden van cultuurzones, zullen we deze in de toekomst onderling moeten verbinden met natuurcorridors, om ervoor te zorgen dat wild kan migreren tussen gebieden. In de toekomst zal dus het tegenovergestelde beeld van vandaag moeten ontstaan. In plaats van eilanden natuurgebied, zullen eilanden van civilisatie moeten komen, tussen een netwerk van natuurgebieden.

Vriendelijke groeten,

Maarten

Göran

Hello!

Thanks for another great article about our low-energy future life. We will want to keep eating in the future, so low-energy food production systems will again be relevant. The work by Meino Smits is very illustrative, especially how we will need more farmers, more work horses and less pigs and less chicken.

Another relevant book is “The laws of physics are on my side” by Walter Haugen - a full-farm energy analysis of a vegetable grower.

I love nuts. Nuts can be grown with minimal external inputs and low-energy harvest and processing. During the last couple of weeks, my wife and I collected 30kg walnuts from one tree in a garden not far from here, in three rounds of approx 1 hour each. (Using the Roll-blitz to gather the nuts.)

After one workhour to sort out the good ones from the bad, the nuts were dried and will be consumed in the coming year. Approximately 10kg of dry shelled nuts is a lot of calories for very little work.

I think that the key to a low-energy life is honing skills and learning the right timing. Some gardeners I know produce huge quantities of food, seemingly effortlessly. However, the skill level comes only with many years experience.

The more we eat from trees, the better. For us and for the soil and for a happy low-energy future.

Bon appetit! Göran


  1. Grigg, David B. “The World’s Agricultural Labour Force 1800-1970.” Geography (1975): 194-202. ↩︎

  2. Nag, P. K., and L. P. Gite. Human-Centered Agriculture: Ergonomics and Human Factors Applied. Springer Nature, 2020. ↩︎ ↩︎

  3. Rasmussen, Wayne D. “The mechanization of agriculture.” Scientific American 247.3 (1982): 76-89. ↩︎

  4. Smit, Meino. De duurzaamheid van de Nederlandse landbouw: 1950–2015–2040. Diss. Wageningen University and Research, 2018. ↩︎ ↩︎

  5. Scholliers, Peter. “Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel I. Techniek en modernisering. Landbouw en voeding.” Revue belge de Philologie et d’Histoire 74.3 (1996): 1028-1029. ↩︎ ↩︎

  6. Franco, Walter, and Matteo De Piccoli. “Intermediate agricultural machines energy efficiency: the example of harvesting and threshing.” Advances in Italian Mechanism Science: Proceedings of the 3rd International Conference of IFToMM Italy 3. Springer International Publishing, 2021. ↩︎ ↩︎

  7. Fairlie, Simon. Meat: A benign extravagance. Chelsea green publishing, 2010. ↩︎

  8. Ferreira, Helena, Elisabete Pinto, and Marta W. Vasconcelos. “Legumes as a cornerstone of the transition toward more sustainable agri-food systems and diets in Europe.” Frontiers in Sustainable Food Systems 5 (2021): 694121. ↩︎

  9. Scott, James C. Against the grain: A deep history of the earliest states. Yale University Press, 2017. ↩︎

  10. Crouch, David, and Colin Ward. The allotment: its landscape and culture. Faber and Faber, 1988. ↩︎

  11. Kropotkin, Petr Alekseevich, and Colin Ward. Fields, factories and workshops tomorrow. London: Allen & Unwin, 1974. ↩︎